هشدار به احتمال انحراف و پیچیدگی طرح بنزینی معاون پزشکیان در سهمیه فرد محور

به گزارش پایگاه خبری بورس پرس، علیرضا سلطانی در یادداشتی در شرق، اعلام کرد: بحران بنزین در ایران در ماه‌های اخیر به نقطه‌ای رسیده که دولت و نظام حکمرانی را با یکی از دشوارترین تصمیم‌ های سیاستی سال‌های اخیر مواجه کرد. کسری روزانه حدود ۱۵ تا ۲۰ میلیون لیتر بنزین، محدودیت‌ های ناشی از تحریم، دشواری تأمین و واردات، اختلال در مسیرهای تأمین و آثار شرایط جنگی بر تولید و انتقال فراورده، مسئله بنزین را از مشکل اقتصادی و انرژی به چالش جدی حکمرانی تبدیل کرد.

اکنون مسئله تنها این نیست که چگونه کسری موجود جبران شود. پرسش مهم‌ تر آن است که در شرایطی که امکان افزایش سریع عرضه محدود است، چگونه باید مصرف را مدیریت کرد و در عین حال تصمیمی اتخاذ نکرد که اصلاحات بنیادین و ضروری در بنزین را در سال‌های آینده دشوارتر کند.

انتخاب بزرگ دولت

این وضعیت، دولت را در برابر انتخاب بزرگ قرار داده است. از طرفی ادامه روند موجود با مصرف زیاد و کسری فزاینده امکان‌ پذیر نیست و از سوی دیگر هر گونه تصمیم درباره قیمت، سهمیه‌ بندی یا محدودیت مصرف به دلیل حساسیت اجتماعی بنزین، هزینه‌ های اقتصادی و اجتماعی خاص را دارد.

به همین دلیل راه‌های مختلفی برای عبور از شرایط موجود در حال بررسی است. سازمان مدیریت راهبردی و بهینه‌ سازی مصرف انرژی در حال پیگیری طرح سوم برای مدیریت بنزین است. طرحی که بر انتقال سهمیه بنزین از خودرو به فرد استوار است.

بر اساس این طرح، سهمیه بنزین به جای خودرو به افراد اختصاص می‌ یابد. خواه فرد خودرو داشته باشد یا فاقد خودرو باشد. روزانه حدود ۳۰ میلیون لیتر بنزین به حمل‌ و نقل عمومی و تاکسی‌ های آنلاین و غیر آنلاین اختصاص داده می‌ شود تا قیمت این خدمات افزایش پیدا نکند.

سهم هر فرد حدود ۳۰ لیتر در ماه خواهد بود و امکان انتقال و خرید و فروش سهمیه نیز پیش‌ بینی شده است. در نگاه نخست این طرح جذاب و عادلانه به نظر می‌رسد. فرد فاقد خودرو نیز از سهمی از یارانه بنزین برخوردار می‌شود و می‌ تواند در صورت نیاز آن را به فرد دیگری واگذار کند اما مسئله اصلی در ارزیابی این طرح، ظاهر توزیعی آن نیست بلکه باید دید این سیاست در معماری بلندمدت نظام بنزین ایران چه اثری خواهد داشت.

نگرانی از احتمال انحراف و پیچیدگی سهمیه فردمحور بنزین

نگرانی اصلی این است که این طرح در شرایطی که ایران به اصلاحی عمیق و ساختاری در نظام قیمت‌گذاری و مصرف بنزین نیاز دارد به انحراف بزرگ در مسیر اصلاح نظام بنزین ایران تبدیل شود. تجربه سیاست‌های یارانه‌ای در ایران نشان می‌دهد که ایجاد حق یا منفعت مستمر برای شهروندان حتی اگر در ابتدا با هدف عدالت توزیعی طراحی شده باشد به سرعت می‌ تواند به انتظار عمومی و سپس تعهد سیاسی برای دولت تبدیل شود.

تجربه پرداخت یارانه نقدی پس از اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ ها نمونه مهمی در این زمینه است. سیاستی که در ابتدا قرار بود بخشی از اصلاح ساختاری باشد به دلیل ایجاد انتظار عمومی و وابستگی بخشی از خانوارها به آن به تعهدی تبدیل شد که خروج از آن برای دولت‌ها بسیار دشوار است.

طرح سهمیه فردمحور بنزین از این جهت حتی پیچیده‌تر است. این پرداخت نقدی ساده نیست بلکه باید نظام اجرایی و سامانه‌ای گسترده برای شناسایی افراد، تخصیص سهمیه، ثبت سهمیه، انتقال، خرید و فروش، تسویه مالی، کنترل تراکنش‌ها، جلوگیری از تقلب و نظارت بر بازار ایجاد شود.

این فرایند برای بخش قابل توجهی از مردم به‌ویژه سالمندان، روستاییان و افرادی که آشنایی محدودی با سامانه‌های الکترونیکی دارند می‌ تواند به فرایندی پیچیده و پر زحمت تبدیل شود اما مسئله مهم‌ تر، وابستگی تدریجی معیشت و انتظارات اجتماعی به این سهمیه است.

اگر امروز به هر فرد ماهانه ۳۰ لیتر سهمیه اختصاص داده شود و امکان خرید و فروش آن وجود داشته باشد به مرور زمان این سهمیه در ذهن جامعه از ابزار موقت مدیریت مصرف به منفعت تثبیت‌ شده تبدیل خواهد شد. دولت در چنین شرایطی اگر چند ماه یا چند سال بعد دولت به دلیل تشدید تحریم‌ ها، جنگ، آسیب به پالایشگاه‌ها یا دشواری واردات با کاهش عرضه مواجه شود، چه خواهد کرد؟

آیا می‌تواند سهمیه هر فرد را کاهش دهد؟ به فرض که دولت ناچار شود سهمیه را از ۳۰ لیتر به ۲۰ لیتر کاهش دهد. چنین تصمیمی دیگر صرفا تصمیم فنی یا اقتصادی نخواهد بود. زیرا دولت قبلا انتظار و حق مورد ادعا در جامعه ایجاد کرد. هر کاهش سهمیه می‌ تواند با اعتراض اجتماعی مواجه شود و حتی ماهیت سیاسی و امنیتی پیدا کند. بنابراین سیاستی که در ابتدا برای مدیریت بحران کوتاه‌مدت طراحی شده، ممکن است انعطاف‌ پذیری نظام حکمرانی را در مواجهه با بحران‌های بعدی کاهش دهد.

‌این طرح، مسئله اصلی بنزین یعنی قیمت غیر واقعی و مصرف را حل نمی‌کند. اگر قیمت همچنان فاصله بسیار زیادی با هزینه واقعی تأمین و قیمت کشورهای منطقه داشته باشد، انگیزه مصرف، استفاده گسترده از خودروی شخصی و قاچاق همچنان پابرجا خواهد بود.

تغییر مالک سهمیه از خودرو به فرد، بدون اصلاح رابطه میان قیمت و مصرف، صرفا شیوه توزیع یارانه را تغییر می‌دهد و الزاما به اصلاح مصرف منجر نمی‌ شود. این همان نقطه‌ای است که باید نسبت به آن هشدار داد. 

اگر قرار باشد طرحی در شرایط اضطراری امروز اجرا شود باید ماهیت آن کاملا موقت، محدود و دارای تاریخ پایان مشخص باشد. در غیر این صورت، احتمال آن وجود دارد سیاست‌ گذار برای حل مسئله کوتاه‌ مدت، تعهدی بلندمدت برای دولت‌ های آینده ایجاد کند. با توجه به محدودیت جدی عرضه و کسری روزانه ۱۵ تا ۲۰ میلیون لیتر در شرایط فعلی، مدیریت موقت مصرف از طریق سهمیه‌ بندی و محدودیت‌ های مشخص و شفاف می‌ تواند یکی از ابزارهای قابل استفاده برای عبور از بحران باشد.

تفاوت مهم آن با ایجاد سهمیه دائمی برای هر فرد این است که جیره‌ بندی می‌ تواند به‌ صراحت به عنوان اقدام اضطراری و موقت تعریف شود و با عادی‌ شدن شرایط کنار گذاشته شود. همزمان باید مسیر اصلاح ساختاری شامل اصلاح تدریجی و هوشمندانه قیمت بنزین، توسعه حمل‌ و نقل عمومی، نوسازی ناوگان فرسوده، برقی‌سازی خودروها و موتورسیکلت‌ها، توسعه CNG، مقابله با قاچاق و افزایش ظرفیت و تاب‌آوری زنجیره تولید و تأمین سوخت، اصلاح شود.

مجموعه اقدامات است که می‌ تواند بحران بنزین را بصورت ریشه‌ای حل کند، نه صرفا باز توزیع سهمیه موجود. واقعیت این است که جامعه امروز نیز نسبت به دشواری تأمین بنزین، هزینه واردات، قاچاق و حجم یارانه پرداختی آگاهی بیشتری دارد. بنابراین سیاست‌ گذار می‌ تواند از این آگاهی برای ایجاد همراهی اجتماعی با مدیریت موقت مصرف و اصلاح تدریجی ساختار بنزین استفاده کند. نه اینکه برای کسب رضایت کوتاه‌مدت، ساختاری ایجاد کند که اصلاح آن در آینده دشوارتر شود.

هشدار به طرح بنزینی معاون پزشکیان

طرح سقاب اصفهانی معاون پزشکیان ممکن است در شرایط فعلی در ظاهر عادلانه و جذاب باشد اما اگر بدون ساز و کار خروج، بدون پیوند با اصلاح قیمت و بدون تعیین جایگاه آن در برنامه جامع اصلاح نظام بنزین اجرا شود می‌ تواند به انحراف بزرگ در مسیر اصلاح نظام بنزین ایران تبدیل شود. تجربه یارانه نقدی نشان داده ایجاد منفعت عمومی جدید آسان است اما خارج‌ کردن آن از ساختار اقتصادی و اجتماعی بسیار دشوار و پرهزینه خواهد بود.

هنر سیاست‌ گذاری در شرایط بحرانی، صرفا پیدا کردن راهی برای عبور از امروز نیست. هنر اصلی آن است که برای حل مسئله فعلی، مسئله بزرگ‌ تری برای فردا ایجاد نشود.

بحران فعلی بنزین باید با تصمیم‌ های موقت و اضطراری مدیریت شود اما مسیر اصلاح ساختاری نباید قربانی این تصمیم‌ های کوتاه‌ مدت شود. در غیر این صورت ممکن است کشوری که امروز برای عبور از کسری بنزین به دنبال راه‌حل فوری است، فردا با ساختاری مواجه شود که به یکی از موانع اصلی اصلاح نظام بنزین تبدیل شده است. این همان انحراف بزرگی است که باید پیش از آغاز، نسبت به آن هشدار داد.

انتهای پیام