بنزین 10 هزار تومانی چه اهداف دولت را محقق خواهد کرد؟؟؟

به گزارش پایگاه خبری بورس پرس، دنیای اقتصاد در گزارشی اعلام کرد: افزایش نرخ سوم بنزین به ۱۰ هزار تومان در ظاهر جهش ۱۰۰ درصدی قیمت سوخت است اما در عمل تصویری متفاوت از سیاستگذاری بنزین ارائه می‌دهد. قیمت واقعی بنزین آزاد با وجود افزایش‌ های اسمی در سطوحی نزدیک به دهه‌ های گذشته قرار دارد و فاصله آن با تورم عمومی اقتصاد نیز نشان می‌دهد این افزایش لزوما به معنای اصلاح جدی قیمت سوخت نیست.

حفظ سهمیه ۱۱۰ لیتری و باقی ماندن نرخ‌های یارانه‌ای، ساختار چند نرخی را پابرجا نگه داشته و شکاف میان قیمت‌ ها را بیشتر کرد. در چنین شرایطی این پرسش مطرح می‌ شود ۱۰ هزار تومان دقیقا قرار است چه مسئله‌ای را حل کند؟

اگر هدف کاهش مصرف و مدیریت تقاضا است، افزایش قیمت واقعی آنقدر بزرگ نیست که بتواند رفتار مصرف‌ کننده را بطور محسوسی تغییر دهد. اگر هدف اصلاح اقتصادی قیمت بنزین است، تداوم نظام چندنرخی همچنان مانع ارسال سیگنال روشن به بازار است. مسئله اصلی نه تنها افزایش قیمت بنزین بلکه نبود یک مسیر روشن و قابل پیش‌ بینی برای سیاستگذاری سوخت است. مسیری که بتواند همزمان تکلیف قیمت، سهمیه، مصرف و شکاف میان نرخ‌ها را مشخص کند.

ناترازی بنزین که به معنای بیشتر بودن مصرف از تولید است، تبدیل به یکی از مهم‌ترین مسائل اقتصاد ایران شد. مصرف بنزین در سال 1404 به حدود 130‌میلیون لیتر در روز رسیده و تولید بنزین در حدود 110‌میلیون لیتر در روز بوده که نشان‌ دهنده ناترازی 20‌میلیون لیتری در هر روز است.

میزان منابع ارزی لازم برای پوشش دادن این ناترازی بیش از 5‌ میلیارد دلار در سال است. با توجه به آسیب‌های وارد شده به تاسیسات انرژی ایران در جنگ 40 روزه و کاهش درآمدهای ارزی ایران در پی جنگ و محاصره دریایی، ناترازی بنزین و اهمیت آن تشدید شده است.

نیازهای وارداتی ضروری‌ تری از بنزین در شرایط فعلی وجود دارد و به همین دلیل کاهش مصرف بنزین به یکی از ضرورت‌های جنگی اقتصاد ایران تبدیل شده است. پرسش مهمی که مطرح می‌شود این است که با چه روشی می‌ توان مصرف را کاهش داد بدون اینکه هزینه‌های اجتماعی و اقتصادی بالایی تحمیل کند.

قیمت بنزین از دهه‌های گذشته مسئله مهم سیاستگذاری در ایران بود. دو رویکرد کلی در مواجهه با مساله قیمت‌ گذاری انرژی و بطور خاص بنزین وجود داشت. رویکرد اول، کم نگه داشتن قیمت انرژی را ابزاری برای حمایت از مردم و اقشار ضعیف جامعه می‌ دانست. در مقابل از منظر رویکرد دوم قیمت بنزین ابزار مناسبی برای حمایت اجتماعی نبوده و این وظیفه باید از طریق سازمان تامین اجتماعی انجام می‌ شد.

بررسی روند قیمت بنزین نشان‌ دهنده ناپایداری در سیاستگذاری است. غلبه موقت هر یک از رویکردهای موجود، سیاست‌ های حوزه بنزین را تغییر داده و دوره‌های مختلفی را ایجاد کرد. از اواسط دهه 1370 تا سال 1383، قیمت بنزین سالانه افزایش یافته است. در همین مدت قیمت واقعی بنزین نیز افزایش یافته که به معنای سرعت بیشتر افزایش قیمت بنزین از نرخ تورم است. با تشکیل مجلس هفتم در سال 1383 و غلبه رویکرد دوم در آن روند افزایش سالانه قیمت بنزین متوقف شده است.

سال 1383 را می‌ توان آغاز بی‌ ثباتی در سیاستگذاری بنزین دانست. تثبیت‌ های چند ساله و جهش‌های ناگهانی، تبدیل به دوگانه‌ای تکراری در دوره بی‌ثباتی سیاستگذاری بنزین شده است. بعد از دوسال وقفه، قیمت بنزین در سال 1386 افزایش یافت. پس از آن در سال 1389، افزایش بعدی رخ داده است. الگوی تثبیت و جهش در سال‌های 1393 و 1398 نیز رخ داده است. بعد از وقوع ناآرامی‌ های اجتماعی، قیمت بنزین تا سال 1404 ثابت ماند و بعد از آن نیز نرخ سومی ابداع و به قیمت 5 هزار تومان عرضه شد.

بعد از گذشت حدود دو دهه، مسئله بنزین همچنان حل نشده باقی مانده است. روند کلی مصرف بنزین صعودی بوده و تولید نیز نتوانسته است همگام با آن افزایش یابد. بنابراین سوال مهم در مورد طرح فعلی دولت این است که آیا قرار است تغییری نسبت به رویه پیشین ایجاد کند یا تداوم دهنده همان روش گذشته است؟

الگوی افزایش سالانه قیمت بنزین در سال 1383 متوقف و الگوی تثبیت و جهش جایگزین شد. با وجود تورم مزمن دورقمی در ایران، تثبیت قیمت بنزین موجب کاهش قیمت نسبی و مصرف آن شد و افزایش قیمت را تبدیل به اجبار سیاستگذاری کرد.

در شرایط تورمی بعد از هربار افزایش قیمت اسمی بنزین، قیمت واقعی آن کاهش یافته است. برای مثال قیمت واقعی بنزین آزاد از حدود 4200 تومان(بر مبنای قیمت‌های سال 1398) در سال 1389 به حدود 1400 تومان در سال 1397 کاهش یافته است. قیمت واقعی بنزین بعد از سال 1398 روند نزولی را ادامه داده و در سال 1403 به رقم بی‌ سابقه 475 تومان رسید. بنابراین نتیجه نپذیرفتن افزایش سالانه قیمت بنزین در شرایط تورمی، وقوع بی‌ثباتی در قیمت‌گذاری بنزین و تبدیل آن به یک مسئله مهم سیاستگذاری بود.

کاهش مصرف بنزین نیازمند ترسیم یک افق بلندمدت و پیش‌ بینی پذیر از قیمت آینده آن است. عدم وجود این افق بلندمدت در دوره گذشته موجب شده که مصرف‌ کنندگان بنزین بطور اصولی به دنبال کاهش مصرف نروند.

تثبیت قیمت بنزین بعد از هربار جهش، موجب کاهش قیمت نسبی آن و بی‌ فایده شدن طرح‌ های بلندمدت کاهش مصرف شده است. طرح فعلی دولت نیز در همین چارچوب تفسیر می‌ شود و نمی‌ توان انتظار حل مساله اصلی که کاهش مصرف است را از آن داشت. افزایش واقعی قیمت نیز، نسبت به طرح‌ های گذشته، ناچیز بوده و همچنین نرخ‌ های سهمیه‌ای باقی‌ مانده است. لازم است مسئله قیمت بنزین در یک افق بلندمدت، شفاف و قابل اعتماد به جامعه عرضه شود تا طرح‌ های بلندمدت کاهش مصرف، اجرایی شود.

با توجه به گسترده شدن ناترازی بنزین و حساس بودن شرایط، طراحی راه‌حلی که از همه ظرفیت‌های کارشناسی جامعه و دولت بهره برده باشد، ضروری است. کاهش قابل‌ توجه مصرف بنزین نیازمند افزایش شدید قیمت است. این افزایش زیادی بر اقشار ضعیف و پرمصرف جامعه وارد خواهد کرد.

طراحی راه‌حلی که بتواند هم مصرف را کاهش دهد و هم مانع از فقیرتر شدن اقشار کم‌ درآمد جامعه شود، نیاز به استفاده همه‌جانبه از ظرفیت تخصصی و اجتماعی دارد.

سال‌ها تثبیت قیمت بنزین در نرخ‌ های غیر واقعی، شکاف قیمت‌ های اسمی با قیمت‌ های جهانی و قیمت سایر کالاهای داخلی را بسیار افزایش داد. از آنجا که رها کردن ناگهانی این فنر فشرده آسیب‌ های زیادی به وجود خواهد آورد و افزایش تدریجی قیمت نیز نمی‌ تواند مسئله کوتاه‌مدت سال جاری را حل کند، طراحی راه‌حل‌های موزائیکی و نامتقارن ضروری است.

برای رسیدن به راه‌حل باید تفاوت‌ ها و پیچیدگی‌های بازار بنزین استفاده کرد و برای مثال کیفیت بنزین ایران بسیار متفاوت است. بنزین یورو 5 و 4 که از بیشترین کیفیت برخوردار است می‌ تواند با قیمت‌ های بالاتری در برخی جایگاه‌ها عرضه شود.

عرضه بنزین با کیفیت با قیمت‌ های متفاوت در مناطقی که ساکنان آن از رفاه بالاتری برخوردار هستند می‌ تواند منابع دولت را افزایش دهد. علاوه بر این مصرف‌کنندگان بنزین نیز تفاوت‌های بسیار دارند. اعمال سیاستی که برخوردی یکسان با مصرف‌کنندگان داشته باشد نیز کارآیی لازم را ندارد. هرچند در شرایط عادی بهتر است وضعیت همه اقشار بهبود یابد اما در شرایط جنگی امکان این هدف وجود ندارد. بنابراین می‌ توان تا حدی از تفاوت‌های درآمدی دهک‌های مختلف برای پرداخت یارانه‌ های غیر همگن استفاده کرد.

پرداخت بیشتر یارانه به اقشاری که بیشترین آسیب را از افزایش‌ های شدید قیمت بنزین متحمل می‌ شوند و پرداخت کمتر به اقشار پردرآمد می‌ تواند بخش دیگری از راه‌حل‌های احتمالی آینده باشد. اعتماد جامعه به سیاستگذاران اقتصادی و اجتماعی یکی از ظرفیت‌ های مهم حل مسئله در کشورهای جهان است.

این اعتماد به دلیل اعمال سیاست‌ های بی‌ ثبات و غیر شفاف، آسیب دیده است. بازسازی اعتماد جامعه هرچند دشوار است اما ناممکن نیست. ارائه طرح بلندمدت و شفاف در حوزه بنزین که از همه ظرفیت‌های جامعه در طراحی آن استفاده شده می‌ تواند موجب پذیرش آن از سوی جامعه شود.

بورس پرس در بله : ble.ir/boursepress

انتهای پیام