تحلیل عبده تبریزی از وضعیت بورس و کارکرد صندوق‌های سرمایه‌گذاری

به گزارش پایگاه خبری بورس پرس، حسین عبده تبریزی در یادداشتی با بیان اینکه بازار سهام در ۲ماه نخست سال اندکی رشد را تجربه کرد اما پس از آن روندی فرسایشی و بدون جهش جدی در پیش گرفت، اعلام کرد: شاخص در ابتدای سال با امیدواری‌هایی درخصوص بهبود شرایط اقتصادی و کنترل تورم همراه شده بود اما به‌تدریج و بیشتر تحت اثر روابط خارجی وارد دوره‌ای از رکود در معاملات، بی‌اعتمادی سرمایه‌گذاران و نبود محرک‌های بنیادی شد.

بطور طبیعی، وضعیت بازار پس از درگیری ۱۲ روزه میان ایران و اسرائیل به‌مراتب بحرانی‌تر شد و شباهت‌هایی با واکنش بازارها در دیگر نقاط جهان از جمله بورس مسکو پس از حمله روسیه به اوکراین یا حتی سقوط‌های اولیه در بورس‌های اروپا در جنگ جهانی اول پیدا کرد.

پس از بازگشایی، روند نزولی به روز نخست محدود نماند و طی ۲ هفته گذشته ادامه یافت. فضای غالب، بی‌اعتمادی و نااطمینانی بود و فشار فروش همچنان سنگین باقی مانده است. نه تنها اکثر نمادها به تعادل بازنگشتند بلکه با وجود حمایت‌های محدود دولتی هنوز از شوک اولیه خارج نشده است.

سهامداران خرد با تجربه‌هایی مشابه سرمایه‌گذاران در دیگر کشورها زمان بحران‌های نظامی به فروش رو آورده‌ و از ورود مجدد برای سرمایه‌ گذاری خودداری کردند. در آمریکا هرچند جنگ‌هایی مانند جنگ جهانی دوم یا کُره در نهایت بازدهی مثبتی برای بورس داشتند اما در مرحله ابتدایی، بازارها با هیجان و افت سنگین مواجه شدند. وضعیت کنونی بازار سهام ایران نیز از همان الگوی اولیه تبعیت می‌کند و موقعیت را به یکی از ضعیف‌ترین دوره‌ها در سال‌های اخیر رسانده است.

دلیل اصلی ریزش‌های بازار را باید در شکاف عمیق اعتماد، ابهامات سیاسی- اقتصادی و نگرانی از آسیب به زیرساخت‌های کلان اقتصاد جست‌ و جو کرد. تعطیلی نسبتا طولانی بورس در پی جنگ باعث شد ضعف نقدشوندگی بیشتر شود و تعادل طبیعی به تعویق افتد. در چنین شرایطی بسیاری از سرمایه‌گذاران که از آینده اقتصادی و سیاسی بیمناک بودند، تصمیم به خروج از بازار گرفتند یا در حالت انفعال باقی ماندند.

ریسک‌های سیاسی ناشی از تحریم‌ها، نوسانات شدید نرخ ارز و نبود افق روشن در سیاست‌های اقتصادی بعد از جنگ، رفتار محافظه‌کارانه‌ای را بر سهامداران تحمیل کرد. تجربه بازارهای جهانی نیز نشان داده در چنین مواقعی، ترس سیاسی بزرگ‌ترین محرک خروج سرمایه است حتی اگر خطر واقعی محدود باشد.

از سوی دیگر، هیجان و ترس روانی در شرایط بحرانی به سرعت پخش و صف‌های فروش به واکنشی جمعی بدل می‌شود. سرمایه‌گذاران خرد به ‌جای پذیرش ریسک باقی‌ماندن در سهام، ترجیح می‌دهند نقد شوند و از بازار فاصله بگیرند. در بحران‌های مشابه کشورهای دیگر نیز همین الگوی رفتاری مشاهده شده است.

برای مثال جنگ روسیه و اوکراین به فروش گسترده در بورس‌های منطقه‌ای ظرف چند روز به افت‌های چند ۱۰ درصدی انجامید. در دو کشور، انتظار می‌رفت سیاست گذار با تدبیر بیشتر، دامنه نوسان را در دوره‌ای موقت محدود کند تا از سقوط ناگهانی قیمت‌ها جلوگیری شود اما چنین تدبیری در عمل اجرا نشد. این عدم‌حمایت ساختاری، فشار فروش را تشدید و روند ریزشی را تعمیق کرد.

در شرایط بحرانی بازارهای مالی، معمولا دولت‌ها و مسئولان بازار سرمایه با مداخله سریع و هدفمند از جمله تزریق نقدینگی، محدودسازی دامنه نوسان و فعال‌سازی صندوق‌های تثبیت، تلاش می‌کنند از تعمیق ریزش‌ها جلوگیری کنند. تجربه کشورهای مختلف از جمله سیاست‌ های حمایتی فدرال‌رزرو در زمان جنگ یا اقدامات مشابه در بازارهای آسیایی این رویکرد را تایید می‌کند.

با این حال در مورد اخیر بورس با وجود ورود منابع قابل‌ملاحظه‌ای از سوی دولت نتوانستند در مهار بحران موثر واقع شوند. عمق بی‌اعتمادی، اثر روانی شدید جنگ و نبود افق روشن موجب شد حتی حمایت‌های مالی نیز کارکرد معمول را از دست بدهند و روند ریزشی همچنان ادامه یابد. این تجربه نشان می‌دهد در شرایط خاص، صرف مداخله پولی بدون بازسازی اعتماد و اصلاح سیاست‌های کلان، برای نجات بازار کافی نیست.

کارکرد صندوق‌ها در مهار هیجانات فروش و حفظ بخشی از نقدشوندگی تا حدی موثر بود. با وجود فشار سنگین فروش در روزهای نخست بازگشایی پس از جنگ، برخی از صندوق‌های بزرگ بازارگردان یا درآمد ثابت توانستند با خرید تدریجی، هدفمند و برنامه‌ریزی‌شده تا حدی به تعادل برسند.

حضور این صندوق‌ها بویژه در نمادهای شاخص‌ساز و صنایع بزرگ، باعث شد از افت‌های عمیق‌تر جلوگیری شود و نوعی ثبات نسبی در بخش‌ هایی شکل گیرد. اگرچه بازار همچنان از کاهش اعتماد عمومی رنج می‌برد اما عملکرد این صندوق‌ها بویژه در مقایسه با رفتار هیجانی سهامداران خرد و حقیقی تا حدودی حرفه‌ای و مبتنی بر استراتژی بود.

صندوق‌های اهرمی نیز که ظرفیت بالاتری برای خرید دارند، اگر با تحلیل دقیق و مدیریت ریسک موثر عمل کنند، می‌توانند در مسیر تعادل نقش‌آفرینی کنند. به نظر می‌رسد این صندوق‌ها نیز با وجود ریسک‌پذیری بالاتر در روزهای پیش‌رو به تعادل نسبی خواهند رسید و با حمایت هوشمندانه نهاد تنظیم‌گر، قادر به جذب نقدینگی‌های سرگردان و ایجاد فضای روانی مثبت خواهند بود.

با این حال، هشدار درباره استفاده نامناسب از اهرم در فضای پرنوسان ضروری است. زیرا در صورت سوءمدیریت، همین ابزارها به تسریع روندهای نزولی و افزایش ریسک سیستماتیک منجر می‌شوند. به همین دلیل، نقش صندوق‌ها در مقطع کنونی هم فرصت و هم تهدید است و نظارت دقیق و حمایت هدفمند از عملکرد حرفه‌ای آنها باید در دستور کار نهادهای سیاست گذار قرار گیرد.

در کنار اقدامات مالی، بازسازی اعتماد عمومی و شفاف‌سازی فضای تصمیم‌گیری اهمیت اساسی دارد اما این مهم تنها زمانی محقق می‌شود که حمایت‌های دولتی هدفمند و با اولویت‌بندی دقیق انجام گیرد. در شرایطی که منابع عمومی محدود است باید به‌جای حمایت کور از کل بازار به‌شکل متمرکز صرف پشتیبانی از سهامداران خردی شود که توانایی مالی محدودی دارند و در مواجهه با بحران، ناگزیر به فروش دارایی‌ها برای تامین معاش هستند. انتشار گسترده ابزارهایی چون اوراق تبعی برای این گروه می‌تواند امنیت حداقلی ایجاد کند و بخشی از بار روانی بازار را بکاهد.

اگر صندوق‌های حمایتی منابع را صرف خرید چنددرصدی از چند شخص حقوقی کرده باشند به سهامداران خرد ظلم کرده‌اند. صندوق‌های حمایتی باید شفاف گزارش دهند منابع در شرایط جنگ صرف چه مصارفی شده است. خرید باید فقط محدود به سهامداران خرد شود تا اثر گذاری بیشتری داشته باشد. در غیر این صورت، حتی تزریق منابع سنگین نیز نمی‌تواند از فرسایش اعتماد جلوگیری کند و مسیر اصلاح همچنان پرمانع خواهد بود.

در وضعیت فعلی بورس که تحت تاثیر بحران روانی و فشارهای بیرونی قرار دارد، ورود یا اقدام به فروش از سوی سهامداران عمده و دارندگان پرتفوهای چند ۱۰ میلیارد تومانی نه تنها کمکی به بهبود اوضاع نمی‌کند بلکه با تشدید فشار فروش، قیمت‌ها را بیش از پیش کاهش می‌دهد و آسیب بیشتری به ارزش ذاتی دارایی‌ها وارد می‌کند.

این دسته از سرمایه‌گذاران که از نظر مالی تحت فشار معیشتی نیستند و توانایی صبر در بازه‌های زمانی میان‌مدت را دارند، باید از تصمیمات هیجانی فاصله بگیرند و حتی‌الامکان از حضور فعال در سمت فروش خودداری کنند. به همان‌ قیاس شرکت‌ها و نهادهای مالی بزرگ نباید در این شرایط به دنبال فروش دارایی‌ها باشند یا در صف‌های فروش قرار بگیرند.

چرا که این رفتارها تنها موج فروش را عمیق‌تر می‌کند و به ضرر آنها و کل بازار خواهد انجامید. جنگ و حتی انتظار وقوع جنگ، موضوع کوچکی نیست. شوک آن می‌تواند همه ارکان را در هم بریزد حتی اگر اقتصاد واقعی هنوز دچار آسیب فیزیکی نشده باشد.

بسیاری از دارایی‌هایی که امروز با افت شدید مواجه شده‌اند، ارزش بنیادی قابل‌توجهی دارند و کاهش قیمت آنها صرفا ناشی از شرایط محیطی و نه ضعف در عملکرد است. سهامداران بزرگ باید بپذیرند بازار در این مقطع، محل مناسبی برای خروج نیست و نقدشوندگی آن‌قدر آسیب دیده که حتی با وجود صف فروش، امکان خروج موثر نیز وجود ندارد.

در چنین شرایطی، عقلانی‌ترین رویکرد برای این گروه آن است که با حفظ آرامش از دارایی‌های ارزشمند حراست کنند و از تشدید روند نزولی با تصمیمات شتاب‌زده بپرهیزند. چرا که هرگونه اقدام عجولانه، تنها خروجی بیشتر سرمایه را از بازار به‌دنبال خواهد داشت، بدون آنکه نفعی برای سهامدار به همراه داشته باشد.

بازار سرمایه در یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ قرار گرفته است و تصمیم‌های هیجانی، سیاست گذاری‌های ناقص و شوک‌های ژئوپلیتیک به هم گره خورده‌اند. عبور از این بحران با تسکین‌های موقت میسر نیست بلکه با بازسازی تدریجی اعتماد، پرهیز از مداخلات سطحی و بازگشت به اصول اقتصاد شفاف و قابل پیش‌بینی ممکن خواهد بود.

نیاز امروز بازار نه فقط حمایت مالی بلکه صداقت در گفتار، ثبات در تصمیم و احترام به عقلانیت سرمایه‌گذار است. تا زمانی که نشانه‌های روشن از پایان جنگ و خروج از وضعیت بحرانی سیاسی-امنیتی دیده نشود، بازار سرمایه به‌سختی می‌تواند وارد مرحله‌ای تازه از تعادل و بازیابی شود. اگر این مسیر اصلاحات ساختاری و اطمینان‌بخشی در پیش گرفته شود این بحران نیز همچون بسیاری از بحران‌های مشابه در دنیا به فرصتی برای پالایش ساختارها، اصلاح نگاه‌ها و تقویت بنیان‌های بازار تبدیل می‌شود.

انتهای پیام