بورس کالا طی سال‌های اخیر اقداماتی در جهت تنظیم بازار بویژه در کالاهای اساسی از طریق روش‌های نوین انجام داده، این اقدامات به سرانجام رسیده است؟
سلطانی‌نژاد: در ماه‌های اخیر مذاکرات متعددی با مسؤلان وزارتخانه‌های متولی تنظیم بازار داشته‌ایم. نخستین اقدام در زمینه گندم بود. براساس مذاکراتی که با دولت شده بود قرار شد تا برای خرید تضمینی گندم از ظرفیت‌های بورس کالا استفاده شود و سیاست قیمت تضمینی جایگزین خرید تضمینی شود. مصوبات این طرح جدید پس‌از برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری ابلاغ و سیاست قیمت تضمینی در چهار استان کشور اجرایی شد.
سیاست قیمت تضمینی چه اهدافی را دنبال می‌کند و چه نفعی برای کشاورز دارد؟
سلطانی‌نژاد: در واقع سیاست قیمت تضمینی به دنبال حمایت از کشاورزان است. در این روش گندمکار پس از فروش محصول در صورتی که قیمتی کمتر از نرخ مصوب دولت دریافت‌کرده باشد مابه‌التفاوت آن را از دولت دریافت می‌کند. اجرای سیاست قیمت تضمینی نیاز به بسترها و اطلاعات دقیقی دارد. در ابتدا باید اطلاعات تمام کشاورزان را جمع‌آوری کرد و سپس با اطلاعات بانکی آنها (شماره حساب و شبا) چک شود، چرا که پول به‌طور مستقیم به حساب کشاورز واریز می‌شود.
یکی از ابزارهایی که در همین راستا در بورس کالا دنبال می‌شود اختیار، معامله است. این ابزار چه ویژگی‌هایی دارد؟
سلطانی‌نژاد: اقدام دیگری که برای تنظیم بازار، از طریق ابزارهای بورس کالا در دستور کار قرار گرفته، روش اختیار معامله است. در این روش براساس برآوردی که از برداشت محصول هر کشاورز به‌دست می‌آید، اختیار معامله طبق قیمت مصوب به آنها اعطا می‌شود تا کشاورزان محصول را به هر خریداری بفروشند.در اختیار معامله نیز قیمت محصولی که به فروش می‌رسد شامل مابه‌التفاوت است. به این معنا که اگر کشاورز محصول را با نرخ کمتری از قیمت تضمینی به فروش رساند، مابه‌التفاوت آن را از دولت دریافت می‌کند.
این روش چه برتری نسبت به خرید تضمینی دارد؟
سلطانی‌نژاد: در روش خرید تضمینی، کشاورز تنها باید محصول را به دولت و کارگزارانی که از سوی آن معرفی شده بفروشد، در حالی که در روش اختیار معامله محصول با یک ابزار مالی ترکیب شده، در این روش دخالت دولت نیز به حداقل می‌رسد.
برای دولت هم مزیت دارد؟
سلطانی‌نژاد: هر ساله دولت برای اجرای خرید تضمینی هزینه‌های کلانی برای لجستیک و انبارداری می‌پردازد که در اختیار معامله این هزینه‌ها به حداقل می‌رسد. ضمن اینکه کشاورز هم مجبور نیست برای فروش محصول صبر کند و احتمالاً پول آن را با تأخیر دریافت کند.کشاورز می‌تواند محصول را به هر خریداری که خواستار آن است بفروشد. ابزار اختیار معامله هم‌اکنون در بورس کالای آرژانتین و برزیل اجرا شده و موفق هم بوده است.
استفاده از این ابزار برای‌کشاورزان پیچیده و دشوار نیست؟
سلطانی‌نژاد: استفاده از این ابزار دشواری خاصی ندارد. مهمترین دغدغه کشاورز فروش به موقع محصول با حداکثر قیمت است که این روش هر دوی آن را تأمین می‌کند چرا که کشاورز هم می‌تواند محصول را زودتر و هم به خریداران غیر دولتی به‌فروش برساند و البته قیمت آن هم توسط دولت تضمین شده است.
روی اعتبارات دولتی هم اثر دارد؟
سلطانی‌نژاد: سال گذشته اعتبار خرید تضمینی که توسط دولت تأمین و پرداخت شد حدود ۱۵ هزار میلیارد تومان یعنی نیمی از بودجه عمرانی بود که با افزودن هزینه‌های دیگر مانند حمل ونقل و سیلوداری افزایش می‌یابد.حال می‌توان با استفاده از این ابزار، اعتبار خرید تضمینی را به یک سوم کاهش داد. به‌جای پرداخت کل ۱۵ هزار میلیارد تومان، دولت تنها مابه‌التفاوت را می‌پردازد که رقم آن به حدود ۵ هزار میلیارد تومان می‌رسد.
علاوه بر این، کار خرید گندم هم زودتر انجام می‌شود. هم‌اکنون برای خریدتضمینی تمرکزی ایجاد شده که تمام کشاورزان باید محصول را در مقطع‌زمانی محدودی به کارگزاران محدودی تحویل دهند. از سوی دیگر برای دریافت پول نیز به‌دلیل همین تمرکز تأخیر زمانی به‌وجود می‌آید.
به جز گندم، کالای اساسی دیگری هم در بخش تنظیم بازار تعریف شده است؟
سلطانی‌نژاد: در حوزه شکر هم با استفاده از ابزارهایی مانند خرید نقدی و سلف بازار این محصول پرتقاضا در سال‌جاری کنترل شد. این در حالی است که احتمال آن می‌رفت که مانند سال‌های گذشته قیمت شکر در ماه‌های پر تقاضا با افزایش مواجه شود.
برای مدیریت بازار گوشت قرمز و سفید چه باید کرد؟
سلطانی‌نژاد: در حوزه گوشت باید تمام زنجیره تولید مورد بررسی و حمایت قرار گیرد. برای مثال نهاده‌های دامی مانند علوفه و ذرت به‌عنوان خوراک تأثیر مستقیمی بر قیمت نهایی محصول دارد و بر همین اساس از نخستین حلقه‌های این زنجیره باید اقدام کرد. به این ترتیب در سال‌های اخیر بازار نهاده‌های دامی را نظم دادیم. از این نظر که بازار اوراق بهادار و در بلندمدت نهاده‌های دامی شکل بگیرد.همچنین جوجه یک روزه به‌عنوان یکی از متغیرهای مهم قیمت مرغ وارد بورس کالا شد و در آینده معاملات آن بلند مدت‌تر خواهد شد.
این در حالی است که به‌طور معمول ورود واسطه‌ها به زنجیره تأمین نهاده‌های دامی به افزایش قیمت آن منجر می‌شود ولی ورود آن به بازار شفاف بورس دست واسطه‌ها راکوتاه می‌کند.دولت و نهادهای متولی تنظیم بازار هم به راحتی می‌توانند با بهره‌گیری از ابزار و بازار سرمایه، بازار قیمت نهاده‌ها و محصول نهایی را تنظیم و مدیریت کنند.
در خصوص قیمت‌گذاری کالاهای اساسی نیز ابزارهای بورس نقش مهمی بر عهده دارند. وقتی محصولی از طریق بورس کالا کشف قیمت شود براساس اطلاعات شفاف و دقیقی بوده که بدون حضور واسطه‌ها به‌دست آمده و بنابراین واقعی است و می‌توان روی آن برنامه‌ریزی کرد.متولیان بازار به راحتی می‌توانند از میزان عرضه و تقاضایی که در بورس صورت می‌گیرد، بازار و قیمت محصولات را مدیریت کنند.
یکی از اتفاقات جدیدی که در حوزه تنظیم بازار رخ داد، در زمینه خودرو و عرضه نخستین مدل در بورس کالا بود. هدف اصلی بورس کالا و خودروسازان از این اقدام چه بود؟
سلطانی‌نژاد: به طور معمول خودرو در بورس‌های کالایی عرضه نمی‌شود ولی هر کالایی که همگن باشد می‌تواند در بورس معامله شود. مزیت‌های آن هم در ابتدا از بین بردن حاشیه بازار است. هر گاه خودرویی به بازار عرضه می‌شود قیمت آن در کارخانه با بازار تفاوت دارد و با ورود واسطه‌ها نرخ بازار آن بیشتر است که این افزایش قیمت به رقابت پذیر بودن آن با محصولات مشابه خارجی آسیب می‌زند.
برای اینکه این حاشیه بازار حذف شود و قدرت رقابت خودروساز بیشتر شود باید واسطه‌ها از بین بروند.این در حالی است‌که در بازار خودرو و با وجود اجرای روش‌های مختلف همچنان شاهد فعالیت واسطه‌ها هستیم و به دلیل محدودیت شمارگان خودرو، ممکن است فردی که پول بیشتری دارد با خرید تعداد زیادی از یک مدل خودرو انحصار آن را در اختیار بگیرد.بنابراین در حوزه خودرو اهدافی مانند از بین بردن حاشیه بازار، تخصیص بهینه وتأمین مالی خودروساز را دنبال می‌کنیم.
خودروسازان چگونه می‌توانند از طریق بورس کالا، تأمین مالی کنند؟
سلطانی‌نژاد: خودروساز برای اینکه از محل بازار سرمایه تأمین مالی کند باید در ابتدا توانایی را در زمینه عرضه به موقع شمارگان معینی از یک مدل خودرو به اثبات رسانده باشد. در واقع در صورتی که عرضه یک خودرو در بورس کالا مداوم و ثابت باشد، خودروساز می‌تواند برای خود تأمین مالی کند. خودروهایی که برای عرضه در بورس کالا انتخاب شده‌اند مشمول قیمت‌گذاری نیستند و به همین دلیل می‌توان آنها را عرضه کرد ولی خودرویی مانند پراید که مشمول قیمت‌گذاری است این قابلیت را ندارد.
با توجه به شرایط خاص بازار خودروی ایران، فکر می‌کنید عرضه این کالا نیز مانند سایر کالاهایی که در بورس کالا وارد شده، موفقیت‌آمیز باشد؟
سلطانی‌نژاد: خودرو کالایی است که پیچیدگی بیشتری نسبت به سایر کالاها دارد. موفقیت عرضه آن به رفتار عرضه‌کننده یعنی خودروساز هم بستگی دارد،چرا که تداوم عرضه یکی از شروط اصلی آن است. یکی از مشوق‌هایی که خریدار را ترغیب می‌کند از طریق بورس کالا خودرو خریداری کند این است که خودرو را نسبت به روش‌های دیگر زودتر تحویل می‌گیرد. بنابراین اگر خودروساز در بخش عرضه هم از نظر تعداد و همزمان به تعهدات عمل کند به‌طور قطع به تشویق خریداران منجر می‌شود.
در بورس کالا امکان عرضه اینترنتی خودرو نیز وجود دارد. هم‌اکنون حدود ۸۰درصد عرضه سکه آتی در بورس کالا به صورت اینترنتی صورت می‌گیرد. ضمن اینکه تأیید هویت خریداران در بورس کالا دقیق‌تر انجام می‌شود. ولی از طریق روش‌های غیر بورسی، احراز هویت خریداران به زمان تحویل خودرو موکول می‌شود که آن هم با یک وکالت قابل تغییر است.
استقبال از عرضه خودرو در بورس کالا چگونه بود؟
سلطانی‌نژاد: در مرحله نخست با توجه به این که تعداد خودروهای عرضه شده تنها ۵۰ دستگاه بود، در همان روز اول تمام خودروها فروش رفت ولی همانگونه که اشاره شد موفقیت این طرح به تداوم عرضه بستگی دارد لذا برنامه دقیق عرضه باید از سوی خودروساز ارائه شود تا براساس آن برنامه‌ریزی کرد.
با ورود خودرو به بورس کالا، نمایندگی‌های خودرو حذف نمی‌شوند؟
سلطانی‌نژاد: عرضه خودرو از طریق بورس هیچ زیانی به کار و فعالیت نمایندگی‌ها وارد نمی‌کند. در روش سنتی نیز خریداران پول خودرو را به حساب خودروساز واریز می‌کنند، نمایندگی‌ها کار تحویل خودرو و خدمات پس از فروش را انجام می‌دهند. در بورس کالا نیز نمایندگی‌ها همین خدمات را ارائه می‌کنند.
خودروی دنا چه زمانی در بورس کالا عرضه می‌شود؟
سلطانی‌نژاد: طبق برنامه‌ریزی‌ها دنا در ابتدا در بازار فرعی بورس کالا عرضه می‌شود سپس وارد بازار اصلی می‌شود. هیأت پذیرش بورس خودروی دنا را نیز برای عرضه در بورس کالا مورد تأیید قرار داد. با این شرط که در ابتدا سابقه‌ای از عرضه منظم آن در بورس مشاهده شود.
با بررسی عملکرد بورس کالا شاهد موفقیت عرضه کالاهایی که وارد آن شد و همچنین تحقق اهداف پیش‌بینی نشده از جمله تنظیم بازار آن هستیم. به طور قطع این روند مدنظر مسئولان و مدیرانی است که حوزه کاری آنها عرضه و تنظیم بازار برخی از کالاهای مهم را برعهده دارد ولی همچنان شاهد استقبال از روش بورس نیستیم. به اعتقاد شما این عدم استقبال ناشی از مقاومت برخی مدیران است یا به اطلاع‌رسانی مربوط می‌شود؟
سلطانی‌نژاد: عمده مانع در این بخش به مسائل فرهنگی برمی‌گردد. در کشور ما افراد ترجیح می‌دهند دارایی را پنهان کنند در حالی که در بورس همه چیز شفاف می‌شود. خیلی وقت‌ها عرضه و توزیع کالایی از طریق یک رابطه دوطرفه صورت می‌گیرد و ذی‌نفعان آن از روشن شدن این رابطه می ترسند. بخشی ازمشکل هم به این برمی‌گردد که ساز و کار بورس علاوه‌بر شفافیت، اطلاعات طرفین به سایر نهادها مانند سازمان امور مالیاتی ارسال می‌شود که خوشایند برخی نیست. این درحالی است که روابط دوطرفه شاید تأمین کننده منافع اشخاص باشد ولی منافع بنگاه‌های اقتصادی را تأمین نمی‌کند. زمانی منافع بنگاه تأمین می‌شود که رقابتی وجود داشته باشد.
با وجود این از طریق اطلاع‌رسانی،آموزش و ارائه برخی مشوق‌ها به فعالان می‌توان بتدریج این مقاومت‌ها را شکست. درواقع ابزارهای جدیدی که در بورس کالا عرضه می‌شود به نوعی مشوقی برای فعالان اقتصادی محسوب می‌شود چرا که هر یک ویژگی‌های خاص دارد.
از نظر ابزارهای مالی که در بورس کالا عرضه می‌شود به نظر نمی‌رسد نسبت به سایر بورس‌های کالایی کمبودی داشته باشیم؟
سلطانی‌نژاد: در بخش منطقه‌ای هیچ کاستی وجود ندارد و حتی از بسیاری از بورس‌های کالای کشورهای منطقه جلوتر هستیم. به غیر از بورس کالای ترکیه و دوبی، بورس کالایی به‌بزرگی ایران در منطقه وجود ندارد اما در سطح جهانی تفاوت زیادی وجود دارد و بورس‌های کالایی بسیار بزرگی وجود دارد که برای کالاهای مختلف و خاص ابزارهای خاصی هم عرضه می‌کنند. در سال گذشته ارزش معاملات بورس کالا از بورس اوراق بهادار تهران نیز بیشتر بوده است. درحالی که ارزش معاملات بورس اوراق بهادار تهران ۶۳.۵ هزار میلیارد تومان بوده ارزش معاملات در بورس کالا به ۸۱.۷ هزار میلیارد تومان رسیده است که ۶.۵ درصد تولید ناخالص داخلی را در برمی‌گیرد.
با توجه به هدفگذاری بانک مرکزی برای یکسان‌سازی نرخ ارز در سال جاری، چه زمانی شاهد راه‌اندازی بازار مشتقه ارزی هستیم؟
سلطانی‌نژاد: از آنجا که عمده ارز کشور حاصل از فروش و صادرات است بخش اعظم آن در اختیار بخش خصوصی قرار دارد. هرچند در گذشته عمده ارز در دست بانک مرکزی بود ولی اکنون این قاعده تغییر کرده است. از سوی دیگر این ارزها که در اختیار بخش خصوصی است با نرخ آزاد خرید و فروش می‌شود بنابراین هم‌اکنون یک بازار نقد ارزی قوی داریم. زمانی که بازار مشتقه ارزی بخواهد راه‌اندازی شود باید سیگنال‌های قوی از بازار نقد دریافت کند که هم‌اکنون این شرایط مهیاست.
مهمترین عملکرد بازار مشتقه ارزی تضمین و تشویق سرمایه‌گذاری خارجی است. وقتی سرمایه‌گذاری خارجی وارد می‌شود باید با استفاده از ابزارهای روز جهان ارز آن را در مقابل نوسانات احتمالی به نوعی بیمه کرد و این ابزار، بازار مشتقه ارزی است.
برخی راه‌اندازی بازار بین بانکی ارز را کافی می‌دانند.
سلطانی‌نژاد: بازار بین بانکی گرچه بازار خوبی است ولی تنها برای پوشش نوسان و ریسک بانک‌ها کارایی دارد درحالی که در بازار مشتقه ارزی بحث اصلی سرمایه‌گذاری خارجی است. سرمایه‌گذار خارجی همواره این نگرانی را دارد که اگر به یکباره قیمت برابری ارز کاهش یابد چه باید بکند. پس از تبدیل ریال به ارز جهانی آیا زیان می‌کند.
در دوران پسابرجام شاهد رشد بالای جذب سرمایه‌گذاری خارجی در بخش‌های مختلف اقتصادی از جمله بازار سرمایه بودیم. یعنی سرمایه‌گذاران بدون توجه به این ریسک وارد این حوزه شده‌اند؟
سلطانی‌نژاد: به دلیل جذابیت‌های اقتصاد ایران و همچنین رفع موانع تحریم، سرمایه‌گذاران خارجی بسیاری وارد کشور شدند ولی این نکته را نباید فراموش کرد که اگر بازار مشتقه ارزی راه‌اندازی شده بود به مراتب میزان جذب سرمایه‌گذاری خارجی بیش از آنچه جذب شده بود و می‌توانست تأمین مالی پروژه‌های بزرگی را برعهده گیرد. هم‌اکنون در بسیاری از کشورهای دنیا بازار مشتقه ارزی فعال است و باعث بزرگ شدن حجم بازارهای سرمایه این کشورها شده، اکثر کشورها بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۳ بازار مشتقه را راه‌اندازی کرده‌اند ولی در سال ۲۰۱۷ هنوز جای خالی این بازار در کشور ما دیده می‌شود.
پس از برجام موانع ارتباط بورس کالا با سایر کشورها برداشته شد؟
سلطانی‌نژاد: مهمترین نکته در برقراری ارتباطات، عضویت در سازمان‌های بین‌المللی مربوطه است. درحالی که قبل از برجام تلاش زیادی برای عضویت در WFE یا مجمع بورس‌های کالایی جهان انجام شد که موفقیت‌آمیز نبود ولی خوشبختانه پس از برجام توانستیم به عنوان عضو وابسته به عضویت درآییم، در صورتی که سازمان بورس ایران عضو آیسکو (کمیسیون نهادهای ناظر سازمان بورس‌های جهانی) شود، بورس کالا هم می‌تواند عضو دائم WFE شود. در مجموع رفع تحریم‌ها و اجرای برجام راه‌های همکاری بین‌المللی با سایر بورس‌های کالایی را فراهم کرده است.
مهمترین چالش بورس کالا را چه می‌دانید؟
سلطانی‌نژاد: به اعتقاد من مهمترین چالش‌های بورس کالا برخی مقاومت‌ها در برابر آن و نبود آشنانی با مزیت‌ها و سازوکارهای آن است. برای مقابله با این چالش‌ها، برنامه‌ریزی مفصلی برای اطلاع‌رسانی صورت گرفته است. بسته‌های آموزشی آماده شده و قرار است برخی از دروس مرتبط با بورس کالا در دانشگاه‌ها تدریس شود.
انتهای پیام
