بورس کالا در رابطه با تامین‌مالی فعالان اقتصادی چه ظرفیت‌هایی را ایجاد کرده است؟
سلطانی‌نژاد: تامین مالی فعالان اقتصادی به خصوص در شرایط حال حاضر اقتصاد، یکی از مهم‌ترین کارکردهای ابزارها و بازارهای بورس کالا است. علاوه بر آن تامین مالی براساس عقود اسلامی که از ویژگی‌های منحصر به فردی برخوردارند پیاده‌سازی شده، از جمله این ویژگی‌ها می‌توان به کارآیی، سرعت، تامین مالی بر اساس تولید و تامین مالی ارزان‌قیمت اشاره کرد.
به صورت کلی تامین مالی تولیدکننده به این معنی است که تولیدکننده قبل از تولید کالا و آماده شدن محصول بتواند هزینه‌های تولید را تامین کند چراکه در برخی مواقع تولیدکننده به‌رغم دارا بودن امکانات تولید، نقدینگی لازم برای پوشش هزینه‌های تولید را در اختیار ندارد، از این رو به دنبال راهی است که منابع لازم برای تولید را تامین کند.
یک راه مرسوم استفاده از تسهیلات بانکی است ولی این مسیر به راحتی برای وی فراهم نیست، در حالی که ابزارهایی در بورس به این منظور طراحی شده و تولیدکننده می‌تواند با استفاده از این ابزارها علاوه بر بازاریابی و فروش محصول، منابع لازم برای تولید کالا را نیز تامین کند.
چه ابزارها و بازارهایی برای این منظور طراحی و راه‌اندازی شده است؟
سلطانی‌نژاد: بارزترین ابزارهای تامین مالی که در حال حاضر در بورس کالا مورد استفاده تولیدکنندگان قرار می‌گیرد، قراردادهای سلف و اوراق سلف موازی استاندارد است. معاملات سلف شکلی از معاملات است که فروشنده وجه معامله را فوری دریافت کرده ولی کالا را در آینده به خریدار تحویل می‌دهد.
تولیدکننده به منظور تامین منابع تولید به پشتوانه تولید آینده و با توجه به برنامه‌ریزی تولید اقدام به فروش سلف محصول می‌کند. معاملات سلف به دلیل ماهیت برای تامین‌مالی کوتاه‌مدت و عمدتا کمتر از سه ماه مورد استفاده قرار می‌گیرند ولی اوراق سلف موازی استاندارد در تامین‌مالی بلندمدت از قبیل ۶ماهه و یکساله به کار گرفته می‌شوند.
تامین مالی در قراردادهای سلف عمدتا به تامین مالی کوتاه‌مدت محدود می‌شود. علت اصلی این مساله مواجهه خریدار با نوسانات قیمت و ریسک نقدشوندگی در طول دوره معامله به دلیل نبود بازار ثانویه و محدود شدن بازار هدف تامین مالی این ابزار به خریدار واقعی محصولات است. این در حالی است که اوراق سلف موازی استاندارد با دارا بودن بازار معاملات ثانویه و مهم‌تر از آن دسترسی به نقدینگی بسیار زیادی که در اختیار سرمایه‌گذاران مالی است، با جذب سرمایه‌گذاران بیشتر، از محدودیت‌های فوق مبرا است.
تولیدکننده با انتشار اوراق سلف موازی استاندارد قادر به تامین بخش قابل توجهی از هزینه‌های تولید خواهد بود، بنابراین تولیدکنندگانی که برای تامین سرمایه در گردش با مشکل مواجهند و از نقدینگی کافی برای تولید برخوردار نیستند می‌توانند از ابزار اوراق سلف موازی استاندارد بهره‌مند شوند. اوراق سلف موازی استاندارد در بورس کالا جذابیت‌های گوناگونی دارد.
با تعریف اختیار خرید و فروش تبعی برای این ابزار امکان متضرر شدن خریدار و فروشنده اوراق مرتفع شده و از سوی دیگر برای این بازار معاملات ثانویه راه‌اندازی شده است. خریداران در معاملات ثانویه امکان واگذاری یا مبادله چند باره اوراق را خواهند داشت. علاوه بر این بازارگردان بازار ثانویه مسئول تضمین نقدشوندگی و سود روزانه اوراق سلف موازی استاندارد است.
تامین مالی به وسیله اوراق سلف موازی استاندارد در ارقام بالا محدودیتی ندارد و فروشنده امکان تامین مالی را با هر مبلغی براساس اعتبارسنجی و تضامینی که ارائه می‌کند، دارد. این در حالی است که در سیستم بانکی اخذ تسهیلات با ارقام بالا با محدودیت‌های بیشتری همراه است. بنابراین این شیوه تامین مالی برای تولیدکنندگان بزرگ بسیار راهگشا است.
در تامین مالی از طریق انتشار اوراق سلف موازی استاندارد عموم تامین مالی از سوی افراد مشتاق سرمایه‌گذاری انجام می‌شود و لازم نیست که خریداران اوراق، فعال بازارهای کالایی باشند، از این رو این ابزار توان جذب سرمایه‌های کلان آزاد در سطح جامعه و سوق آن به سمت تولید را دارد.
آمار تامین‌مالی صورت گرفته از طریق انتشار اوراق سلف موازی استاندارد و قراردادهای سلف به خصوص در حوزه محصولات پتروشیمی در سال گذشته و سال جاری به چه صورت بوده است؟
سلطانی‌نژاد: ارزش تامین مالی از طریق انتشار اوراق سلف موازی استاندارد و قراردادهای سلف در بورس کالا در سال ۹۵ به ترتیب حدود ۳۲ هزار میلیارد ریال و ۱۵۷ هزار میلیارد ریال و در سال ۹۶ نیز تا نیمه شهریورماه به ترتیب ۲۲۵ میلیارد ریال و ۷۱ هزار میلیارد ریال بوده است.
در حوزه محصولات پتروشیمی، تامین مالی صورت گرفته در قالب قراردادهای سلف در سال ۹۵ و تا نیمه شهریورماه سال ۹۶ به ترتیب ۳۲ هزار میلیارد ریال و ۱۰هزار میلیارد ریال بوده است. در سال ۹۵ اوراق سلف موازی استاندارد پلی اتیلن سنگین شرکت پتروشیمی ایلام به ارزش هزار میلیارد ریال و اوراق سلف موازی استاندارد اوره گرانول شرکت پتروشیمی شیراز به ارزش ۲ هزار میلیارد ریال منتشر شد.
آیا ابزارها و راهکارهای دیگری برای تامین‌مالی از طریق بورس کالا فراهم شده است؟
سلطانی‌نژاد: گواهی سپرده کالایی، اوراق خرید دین و صندوق کالایی نیز از دیگر ابزارهای تامین مالی در بورس کالا هستند. تولیدکننده با تحویل محصول به انبار بورس در ازای محصول تحویلی مالک گواهی سپرده قابل معامله و قابل توثیق می‌شود. از گواهی سپرده کالایی می‌توان برای توثیق و اخذ تسهیلات از سیستم بانکی استفاده و به این طریق تامین مالی کرد.
از طرف دیگر تولیدکنندگان می‌توانند انبارها را در قالب انبارهای بورسی پذیرش کرده و از توثیق گواهی سپرده کالایی معادل کالای موجود در آن انبارها تسهیلات بانکی دریافت کنند. اوراق خرید دین نیز یکی دیگر از ابزارهای تامین مالی از طریق بورس کالا است. صندوق‌های کالایی با فروش واحد سرمایه‌گذاری و جذب سرمایه از طریق آن از بازار سرمایه، مجاز به سرمایه‌گذاری در اوراق‌بهادار مبتنی بر کالا هستند.
صندوق‌های کالایی به عنوان ابزار سرمایه‌گذاری مطرح هستند بنابراین ابزاری برای تامین مالی از طریق سرمایه‌گذاری روی اوراق‌بهادار مبتنی بر کالا نیز محسوب می‌شوند، به طور مثال با توجه به اینکه بنگاه‌های اقتصادی نظیر تولیدکنندگان محصولات فولادی و پتروشیمی‌ها معمولا درصدی از محصولات را در انبار نگهداری می‌کنند، بنابراین با اوراق بهادار کردن موجودی انبارها و فروش این اوراق به صندوق‌های کالایی می‌توانند منابع جذب کنند.
برای رونق تجارت لازم است که شرایط تامین‌مالی خریداران کالا نیز محقق شود، آیا بورس کالا در این زمینه نیز راهکاری ارائه کرده است؟
سلطانی‌نژاد: برای این منظور در بورس کالا معاملات نسیه و معاملات با تسویه اعتباری برای تامین مالی خریداران و مصرف‌کنندگان کالا طراحی شده‌اند. بهترین ابزار تامین کالا برای مصرف‌کنندگان استفاده از معاملات نسیه است. با انعقاد قرارداد نسیه، مصرف‌کننده، کالا را از عرضه‌کننده تحویل گرفته و نسبت به مصرف یا فرآوری یا به‌کارگیری آن در تولید کالای دیگر اقدام می‌کند و در سررسید معقولی که متناسب با دوره تجاری تولید کالا باشد نسبت به پرداخت ثمن کالا به عرضه‌کننده اقدام می‌کند.
انتهای پیام
