تحلیلی از چالش های صنعت فولاد، اشکالات قیمت گذاری گاز، پیامدهای گرانی و...

به گزارش پایگاه خبری بورس پرس، مینا جعفری کارشناس اقتصادی و رییس کمیسیون صنعت و معدن سازمان مشاوران و متخصصان ملل اسلامی (اینسکو)، اعلام کرد: صنعت فولاد ایران به عنوان یکی از بخش‌ های حیاتی و راهبردی اقتصاد در سال‌ های اخیر دستخوش تغییرات و چالش‌ های متعددی شد. اگر این صنعت به یک موجود زنده تشبیه شود، بدون شک قلب تپنده آن بخش تولید آهن اسفنجی یا همان احیای مستقیم است.

این حلقه کلیدی، تامین‌ کننده خوراک اصلی کوره‌های قوس الکتریکی در فرآیند فولادسازی است و هرگونه اختلال در تأمین منابع یا تغییرات قیمت در این بخش به سرعت به کل زنجیره فولاد منتقل می‌شود اما در سال‌ های اخیر، سیاست‌ گذاری‌ های نامتوازن و تعرفه‌ گذاری‌ های ناعادلانه، خصوصاً در زمینه گاز طبیعی مصرفی این شرکت ها، فشارهای شدیدی بر این صنعت وارد کرد.

احیای مستقیم فرآیندی است که طی آن سنگ‌ آهن بدون نیاز به ذوب شدن کامل و عبور از مرحله کک‌ سازی، تحت واکنش شیمیایی با گازهای احیا کننده (معمولاً گاز طبیعی) قرار گرفته و به آهن اسفنجی تبدیل می‌ شود. آهن اسفنجی ماده‌ای متخلخل، سبک و پر عیار است که به عنوان خوراک اصلی کوره‌های قوس الکتریکی برای تولید فولاد بکار می‌ رود.

چند اشکال در قیمت گذاری گاز صنایع

نکته اساسی و تمایز دهنده این فرآیند، نقش ویژه گاز طبیعی است. برخلاف بخش‌ های دیگر صنعت که گاز صرفاً به عنوان سوخت و منبع انرژی برای تولید حرارت مورد استفاده قرار می‌ گیرد در فرآیند احیای مستقیم، گاز طبیعی یک خوراک شیمیایی است. یعنی گاز در واکنش‌ های شیمیایی دخیل بوده و بخشی از مواد اولیه تولید محصول نهایی محسوب می‌ شود. این تمایز بنیادی، تاثیر بسیار مهمی در نحوه قیمت‌ گذاری و سیاست‌ گذاری درباره این گاز دارد.

فرآیندهای دیگر مانند نورد یا ذوب سنتی که در آنها گاز تنها به عنوان سوخت و منبع گرما عمل می‌ کند. در حالی که گاز طبیعی علاوه بر نقش انرژی، نقش ماده اولیه را نیز ایفا می‌ کند. به همین دلیل در کشورهای پیشرفته و بازارهای جهانی، گاز مصرفی شرکت های DRI به عنوان خوراک صنعتی شناخته شده و از حمایت‌ های ویژه‌ای در تعرفه و مالیات برخوردار است.

با وجود این ماهیت تخصصی و فنی گاز مصرفی در واحدهای DRI در ایران سیاست‌ گذاری‌ ها به گونه‌ای است که این گاز به مانند سوخت‌ های حرارتی و گرمایشی قیمت‌ گذاری می‌شود. همچنین مالیات بر ارزش افزوده نیز از کل مبلغ گاز اخذ می‌ شود. چنین تصمیمی از چند منظر مشکل‌ ساز است.

ابتدا باید به این نکته توجه کرد که قیمت‌ گذاری بر مبنای نرخ‌ های جهانی و فرمول‌ های بازار گاز طبیعی به صورت مستقیم منجر به افزایش چشمگیر هزینه‌ های تولید آهن اسفنجی شد. سهم گاز طبیعی در هزینه تمام‌ شده تولید آهن اسفنجی به بیش از ۴۰ درصد رسید که بار مالی بسیار سنگینی برای تولیدکنندگان است.

اعمال مالیات بر ارزش افزوده (VAT) به عنوان یک بار مضاعف بر نهاده تولید، جریان نقدینگی تولیدکنندگان را به شدت مختل کرد. مالیات بر ارزش افزوده اصولاً باید از مصرف‌ کننده نهایی گرفته شود ولی در اینجا بر خوراک تولید اعمال شده که منجر به قفل شدن سرمایه در گردش و کاهش توان مالی واحدهای تولیدی شده است. این دو عامل ترکیبی، نه تنها هزینه‌ها را بالا برده بلکه موجب کاهش رقابت‌ پذیری فولاد ایران در بازارهای داخلی و خارجی شد.

پیامدهای اقتصادی و اجتماعی گرانی گاز و بار مالی مالیات

افزایش قیمت گاز طبیعی و بار مالی مالیاتی بر شرکت های احیای مستقیم، پیامدهای گسترده‌ای در زنجیره تولید فولاد و فراتر از آن دارد. در ابتدا این افزایش هزینه‌ ها مستقیماً قیمت آهن اسفنجی را افزایش می‌ دهد که موجب افزایش قیمت شمش فولاد می‌ شود. با گران شدن شمش، محصولات فولادی مانند میلگرد، ورق و سایر مقاطع فولادی نیز گران‌ تر شده و در نهایت این افزایش قیمت‌ ها به مصرف‌ کنندگان نهایی در صنایع مختلف مانند خودروسازی، لوازم خانگی و ساختمان‌ سازی منتقل می‌شود.

این روند افزایشی در شرایط رکود اقتصادی و کاهش تقاضا، منجر به کاهش فروش و تولید در صنایع پایین‌ دستی می‌شود که اثرات منفی آن بر اقتصاد و اشتغال بسیار محسوس خواهد بود. یعنی افزایش قیمت‌ ها، کاهش تقاضا و افت تولید، چرخه معیوبی ایجاد می‌کند که ممکن است به رکود عمیق‌ تر در کل زنجیره صنعت فولاد منجر شود.

از منظر صادرات، بالا رفتن هزینه‌ های تولید، مزیت رقابتی فولاد ایران را کاهش داده و موجب شده بازارهای منطقه‌ای و جهانی به سمت رقبایی بروند که از حمایت‌ های قوی‌ تری برخوردارند. این موضوع تهدیدی جدی برای سهم صادراتی است.

مقایسه ایران با رقبای منطقه و جهان

ایران تا چند سال پیش به عنوان دومین تولیدکننده بزرگ آهن اسفنجی جهان شناخته می‌شد. این موفقیت عمدتاً به دلیل منابع گسترده گاز طبیعی و بهره‌مندی از فناوری DRI حاصل شد.

البته رقبا با اتخاذ سیاست‌ های حمایتی و نرخ‌ های ترجیحی در تأمین گاز طبیعی، مزیت ایران را به چالش کشیده‌اند. به عنوان مثال قطر و عربستان، گاز خوراک پتروشیمی و فولاد با نرخ‌ های یارانه‌ای و بدون مالیات به صنایع عرضه می‌ کنند. هند با وجود واردات بخش قابل توجهی از گاز برای صنایع صادرات‌ محور تخفیف‌ های بلند مدت اعمال می‌ کند. ترکیه هم با بهره‌گیری از ترکیبی از برق ارزان و گاز با تعرفه‌ های ترجیحی، هزینه تولید فولاد را کاهش داد.

ایران با سیاست افزایش نرخ گاز و اعمال مالیات در حال از دست دادن این مزیت راهبردی است و در صورت ادامه این روند، ممکن است جایگاه را در بازارهای جهانی و منطقه‌ای به سرعت از دست بدهد.

چشم‌انداز صنایع احیای مستقیم 

اگر سیاست‌های جاری اصلاح نشوند، چشم‌انداز صنعت احیای مستقیم در ایران بسیار نامطمئن خواهد بود. افزایش هزینه‌ های تولید و فشارهای مالیاتی ممکن است منجر به کاهش ظرفیت تولید، تعطیلی شرکت های کوچک و متوسط و کاهش اشتغال شود.

افزایش قیمت فولاد در بازار داخلی نیز می‌ تواند پروژه‌های ساختمانی، خودروسازی و صنایع مادر را با مشکلات عدیده‌ای مواجه کند که در نهایت منجر به افت رشد اقتصادی و افزایش نرخ بیکاری خواهد شد.

علاوه بر این، کاهش نقدینگی و افزایش هزینه‌ها مانع سرمایه‌گذاری در به‌روزرسانی فناوری و بهینه‌سازی مصرف انرژی می‌شود که خود عاملی برای افزایش هزینه‌های تولید و کاهش کیفیت محصولات خواهد بود. این چرخه معیوب می‌ تواند فاصله ایران با رقبا را بیشتر کند و آینده صنعت فولاد را به خطر اندازد.

راهکارهای اصلاح سیاست‌ها و حمایت از صنعت

برای جلوگیری از تشدید بحران و حفظ جایگاه ایران در صنعت فولاد جهان، لازم است تغییرات اساسی و سریع در سیاست‌ های تعرفه‌ای و مالیاتی اعمال شود. تفکیک قانونی گاز خوراک از گاز سوختی یکی از این راهکارها است. در راستای تحقق این موضوع لازم است در قوانین و مقررات، ماهیت گاز مصرفی در صنایع DRI به عنوان خوراک صنعتی به رسمیت شناخته شده و تعرفه‌ های متفاوتی نسبت به گاز سوختی اعمال شود.

حذف یا کاهش مالیات بر ارزش افزوده بر خوراک صادرات‌محور دومین راهکار لازم برای این موضوع است. با توجه به اینکه مالیات باید از مصرف‌ کننده نهایی گرفته شود، اعمال آن بر نهاده تولید به‌ ویژه در شرکت های صادراتی باید حذف شود یا حداقل فرایند بازپرداخت تسریع شود.

امضای قراردادهای بلندمدت با نرخ‌ های باثبات از دیگر راهکارهای جلوگیری از تشدید این بحران است. ایجاد شرایط پیش‌ بینی‌ پذیر برای صنایع از طریق قراردادهای بلندمدت و تضمین قیمت، موجب جذب سرمایه و کاهش ریسک‌ های مالی می‌شود.

تشویق به بهینه‌ سازی مصرف انرژی و نوسازی تجهیزات راهکار لازم برای این موضوع محسوب می‌ شود. ارائه تسهیلات و حمایت‌ های مالی به منظور کاهش وابستگی به گاز و افزایش بهره‌وری می‌ تواند هزینه‌ ها را کاهش داده و پایداری صنعت را تضمین کند.

در نهایت آنچه که می‌ توان به عنوان جمع بندی بیان کرد اینکه صنعت فولاد با تاکید بر تولید آهن اسفنجی به روش احیای مستقیم و بهره‌گیری از منابع طبیعی گاز تا چند سال پیش یکی از موفق‌ ترین بخش‌ های صنعتی در جذب سرمایه، ایجاد اشتغال و صادرات ارزآور بود. البته ادامه سیاست‌ های فعلی تعرفه‌ گذاری و مالیاتی این مزیت راهبردی را به سرعت تحلیل می‌ برد و می‌ تواند منجر به عقب‌ ماندگی صنعتی و اقتصادی شود.

اگر سیاست‌ گذاران با درک عمیق از ماهیت فنی و اقتصادی این صنعت، اصلاحات لازم را در دستور کار قرار ندهند، ممکن است فرصت‌ های ارزشمند توسعه صنعتی و رقابت جهانی برای همیشه از دست برود. بازگشت به منطق اقتصادی، تفکیک صحیح ماهیت مصرف گاز و حمایت‌ های هدفمند تنها راه حفظ و ارتقا جایگاه صنعت فولاد است.

انتهای پیام